Höfundarréttur og fiskarnir í sjónumHver á orð og hugsanir? Hver á íslenskt mál? Hver ræður hver má segja hvað? Hver á fiskinn í sjónum? Það er til skrýtla um tvo umrenninga sitja að drykkju og fara að slá um sig í ölæði og annar segir "Ég er að hugsa um að kaupa allar silfur- og gullnámur í heiminum". Félagi hans verður þungur á brún og svarar "Ég er ekki viss um að ég vilji selja". Er eignarhald okkar á íslenskri menningu af sama toga og eignarhald þessara umrenninga? Eru orð eins og
sameign þjóðarinnar og
íslensk menning merkingarlaus gjálfuryrði? Eru sameiginlegar minningar okkar einkaeign einhverra og er tungumálið sem við tölum í einkaeign? Geta fyrirtæki, einstaklingar og stofnanir fengið einkarétt á orðum og hugsunum? Eru minningar um fjölskyldur okkar sem birtust í minningargreinum dagblaðs núna eign eigenda blaðsins?
Hér er saga um
tvo fiska sem synda í sama sjó sem útskýrir það farg sem hvílir núna á samskiptum og skapandi vinnu vegna hins gífurlega víðfeðma höfundarréttar sem nú er lögbundinn, höfundarréttar sem miðaðist við allt annars konar veruleika í miðlun en við búum við í dag. Þessi saga um fiskana skýrir hvað Creative Commons er , hvernig höfundarrétthafar geta leyft tiltekna og jafnvel ófyrirséða notkun á sínu efni t.d. leyft öðrum að nota efnið sem efnivið í nýtt hugverk.
Ég vona að sú stund renni einhvern tíma upp að á Íslandi og víðar í heiminum verði komin önnur lög og aðrar vinnureglur um höfundarrétt og hugverk og Íslendingar eigi í framtíðinni eftir að brosa yfir því hve fáránleg höfundarréttarlög voru árið 2005, já finnist þau álíka fáránleg og þrúgandi og við lítum núna á sum valdboð í Íslandssögunni, t.d. að fátækt fólk mátti ekki vera í litskrúðugum fötum og ekki sitja á fremsta bekk í kirkjunni, það voru forréttindi bara ætluð höfðingjunum. Við áttum okkur á því núna að svona boð og bönn fortíðarinnar voru einn þáttur í að afmarka línu milli þeirra sem voru útvaldir og þeirra sem voru það ekki og líka einn liður í að halda þeim undirokuðu undirokuðum áfram. En í dag er ástandið þannig að við erum sjálf á vaktinni yfir hver notar orð og hugsanir og með hvaða hætti og við erum gegnsýrð af þeirri hugsun að við þurfum að gæta hagsmuna þeirra sem eiga hugverkaréttindi.
Það þó örlar á breytingum í gegnum hreyfingar sem vinna að útbreiðslu Open source og Open content og Creative Commons. Alfræðiritið Wikipedia er oft tekið sem dæmi um árangursríkt samstarf margra - um mátt fjöldans. Það er til íslensk útgáfa af Wikipedia en þar er ekki ennþá komið mikið efni. Ég ákvað að taka þátt í að bæta efni við íslensku Wikipedia og setti inn nokkra pistla þar í gær, ég var einnig að læra hvernig ætti að setja inn greinar. Er skemmst frá því að segja að þeir voru strax nokkrum mínútum seinna þurrkaðir út og í staðinn kom eftirfarandi orðsending á skjáinn:
"Athugið!Innihald greinar þessarar hefur verið fjarlægt vegna gruns um
höfundarréttarbrot og hún hefur verið flokkuð sem
mögulegt höfundarréttarbrot á
Wikipedia."
Ég var nú ekki svo ósátt í fyrsta skiptið, ég var ánægð að sjá að það væri svona nákvæmt eftirlit með Wikipedia, ég hafði vissulega afritað og límt nokkrar setningar af vef nat.is , ég hafði ákveðið að skrifa pistil um Grábrókarhraun og prófa að setja inn ljósmyndir sem ég hafði sjálf tekið af hrauninu og hlaðið inn á Wikipedia Commons, ég var með allan hugann við að finna út úr hvernig ég afsalaði mér höfundarrétti af myndunum á Wikipedia Commons og að prófa að setja upp Wikipedia vefsíður með myndum. Ég umorðaði og endursamdi textann um Grábrókarhraun og fletti upp öllum tiltækum heimildum og skrifaði inn nýjan pistill með myndunum mínum tveimur. Nýi pistillinn var samstundis þurrkaður út líka og aftur kom á skjáinn orðsending um höfundarréttarbrot.
Svona eru pistlarnir:
Ég setti líka víða tengitexta inn í pistlana og tvær ljósmyndir frá mér.
Pistillinn sem ég setti inn um Grábrók:"Grábrók er um 170 metra hár gjallgígur norðaustan við Hreðavatn. Grábrók er stærst þriggja gígja á stuttri gossprungu. Úr þessum gígjum Stóru-Grábrók, Grábrókarfelli (Rauðabrók) og Litlu-Grábrók (Smábrók) rann Grábrókarhraun fyrir um 3000 árum.
Vinsælt er að ganga upp á Grábrók, það er auðveld gönguleið og þangað liggur vandaður göngustígur."Pistillinn sem er á nat.is
"Grábrók (173 m) er fagurmyndaður gíghóll rétt norðaustan við Hreðavatn. Úr Grábrók, Grábrókarfelli (Rauðbrók) og Litlubrók (Smábrók) rann Grábrókarhraun fyrir um 3000 árum. Hraunið stíflaði Norðurárdal og þá myndaðist stöðuvatn þar fyrir ofan. Vatnið eyddist síðar og skildi eftir sig rennisléttan botn þar sem dalbotninn er nú. Göngustígar eru upp á Grábrók og bílastæði undir fellinu enda er útsýni þaðan frábært um Norðurárdal. Hreðavatnsskáli stendir undir fellinu sunnanverðu og Bifröst er mitt á milli þess og Hreðavatns."Pistillinn sem ég setti inn um Grábrókarhraun
"Grábrókarhraun er úfið apalhraun í Norðurárdal. Það er um nokkur þúsund ára gamalt og er vaxið mosa, lyngi og birkikjarri. Grábrók er stærst þriggja gígja á gossprungu. Þessir gígir eru Stóra-Grábók, Litla-Grábrók og Grábrókarfell sem stundum er nefnt Rauðabrók. Litla-Grábrók er að mestu horfin vegna jarðrasks. Gígirnir eru friðlýstir sem náttúruvætti. Grábrókarhraun er á náttúruminjaskrá."Pistill um Grábrókarhraun á nat.is:
"Grábrókarhraun er meðal úfnustu apalhrauna hérlendis. Það rann frá Grábrókargígum í Norðurárdal fyrir 3600-4000 árum og er vaxið mosa, lyngi og trjágróðri. Grábrók er stærst gíganna þriggja á gossprungu með stefnu norðvestur til suðausturs.
Gígarnir voru friðlýstir sem náttúruvætti 1962 eftir að búið var að nema úr þeim talsvert gjall til ofaníburðar. Hraunið sjálft er á náttúruminjaskrá. Ganga upp á Grábrók er auðveld, þar sem búið er að koma fyrir tröppum upp erfiðustu hjallana, og fólk er beðið um að halda sig einungis á þeim stíg. Útsýni er fagurt af Grábrók í góðu veðri og stutt þaðan í aðrar náttúruperlur, s.s. Hreðavatn, Paradísarlaut og fossinn Glanna í Norðurá.
Aðrar skemmtilegar gönguleiðir, bæði stuttar og langar liggja um svæðið meðfram Norðurá og alla leið að Múlakoti og Jafnaskarði."Ætlun mín var bara að skrifa einn lítinn pistil um Grábrókarhraun, aðallega til að koma þessum tveimur ljósmyndum mínum af hrauninu inn á íslensku wikipedia. Ég sá svo að það var eðlilegra að vísa í sérstaka síðu um Grábrók, það líka passaði við þá uppsetningu sem mér sýnist vera á vefnum og svo hnaut ég um orðið náttúruvætti, hugsaði mér að það myndu nú krakkar í grunnskóla ekki skilja svo það þarnaðist útskýringar. Þannig að ég setti inn pistill um Náttúruvætti og varði heilmiklum tíma í að finna bestu útskýringuna og nákvæmustu á því, ég fann góðar upplýsingar á vef umhverfisstofnunar. Ég setti inn nánast óbreytta skilgreiningu á náttúruvætti, skilgreiningu sem ég fann á vef opinberrar stofnunar sem sinnir umhverfismálum. Eina sem ég gerði er að ég breytti smávægilegu til að textinn yrði læsilegri, t.d. felldi burt að auglýsingar um náttúruvætti væru birtar í Stjórnartíðindum. Ég setti síðan inn listann yfir þau 34 náttúruvætti sem nú eru. Svo hafði ég tengill í þá undirvefsíðu Umhverfisstofnunar þar sem meiri upplýsingar m.a. kort og lýsingar um náttúruvætti var að finna. Þessi wikipedia síða um Náttúruvætti var líka umsvifalaust fjarlægð og sama orðsending kom:
"Athugið!Innihald greinar þessarar hefur verið fjarlægt vegna gruns um
höfundarréttarbrot og hún hefur verið flokkuð sem
mögulegt höfundarréttarbrot á
Wikipedia." Einnig sá ég að meðal stjórnenda á íslensku wikipedia hafði farið fram umræða um hvort birting á listanum yfir náttúruvætti væri höfundarréttarbrot.
Það verður að segjast eins og er, ég er dáldið fúl (það er mikið understatement:-) yfir þessu. Ég hafði varið drjúgum tíma í að finna og setja fram opinberar upplýsingar á eins nákvæman hátt og mér var unnt, ég vísaði í heimild og setti inn lista sem beinlínis er tekinn saman til að upplýsa almenning. Ég sé að síðar hefur komið aftur upp síða um náttúruvætti og þar er þar hefur listinn yfir náttúruvætti verið settur inn aftur og svo á náttúruvætti umorðuð á að mér virðist ónákvæmari hátt.
Pistillinn sem ég setti inn um náttúruvætti:
"Náttúruvætti eru sérstæðar náttúrumyndanir, s.s. fossar, eldstöðvar, hverir, drangar, hellar og haun, ásamt fundarstöðum steingervinga og merkilegra steinda. Náttúruvætti eru mörg þess eðlis að á þeim hvílir almenn helgi og markmið friðlýsingar er að koma í veg fyrir jarðrask. Á landinu hafa 34 svæði verið friðlýst sem náttúruvætti. Umhverfisstofnun heldur skrá yfir náttúruvætti."Pistillinn sem hefur verið settur inn í staðinn er svona:
"Náttúruvætti er staður eða svæði sem Náttúrustofnun hefur skilgreint sem sérstakt og ber að vernda fyrir jarðraski. Þetta geta verið hellar, fossar, hraun, drangar, eldstöðvar, eða hverir, en einnig fundarstaðir steingervinga og merkilegra steinda. Náttúruvættum má ekki spilla né skemma og eru því friðlýst."Í nýju útgáfunni er talað um Náttúrustofnun. Ég finn ekkert um Náttúrustofnun undir umhverfisráðuneyti. Hvaða stofnun er það? Ég finn ekki annað en náttúruvætti heyri undir Umhverfisstofnun.
Það er vissulega mikilvægt að gæta að höfundarrétti og hlíta landslögum, það er mikilvægt að fara að lögum þó að manni finnist lögin óréttlæt og fáránleg. En það sem mér finnst sorglegast er að hugsunin um höfundarrétt er svo ströng hjá okkur að sá hópur sem núna stýrir íslensku Wikipedia - sá hópur sem er sennilega í framlínu þeirra fylkinga sem vilja hafa þekkingu og upplýsingar almenningseign- skuli svo mikið á vaktinni yfir broti á höfundarrétti og í varðgæslu fyrir hagsmuni þeirra sem vilja að þekkingin flæði til okkar eftir leiðum þar sem höfundarrétthafar geta ráðið rennslinu - skuli telja að þessi dæmi sem ég tiltek hérna séu talið brot á höfundarrétti.